skip naar content skip naar hoofdnavigatie spring naar service navigatie
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Saskia Green
Saskia Green Bhic
Menu
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Saskia Green
Saskia Green Bhic

Gassel in vogelvlucht

Rien Wols
Rien Wols Bhic
vertelde op 2 november 2009
bijgewerkt op 2 juni 2022
Van 1811 tot 1942 vormde Gassel een zelfstandige gemeente van ruim 1.006 ha. In het zuiden van de gemeente lag het landgoed Tongelaar. In 1942 werd Gassel bij Beers gevoegd. In 1994 werd de gemeente Beers opgeheven. Gassel ging naar de gemeente Grave en het landgoed Tongelaar werd toegevoegd aan de gemeente Mill en Sint Hubert. Sinds 2022 behoort het dorp tot de gemeente Land van Cuijk.

De gemeente Gassel grensde in het noorden aan de Maas. Ten oosten lagen de gemeenten Beers en Linden; ten zuiden de gemeente Mill en Sint Hubert en ten westen de gemeente Escharen.

Gassel in 1865 (J. Kuiper, gemeente-atlas van Noord-Brabant)

Gassel vanuit het zuiden
Gassel vanuit het zuiden

De naam

Over de betekenis van de naam Gassel bestaan twee theorieën: het is óf een variant van gastel/gestel óf het is afgeleid van het Germaanse woord gastsali. Dat is bijna letterlijk te herkennen als “gastzaal”, waarbij de Germanen het woord “zaal” wat ruimer namen dan wij als “grote boerderij met ontvangsthal”. Gassel zou dan bijna zoiets als “herberg” kunnen betekenen.

De meest waarschijnlijke theorie is echter dat de naam Gassel een variant is van gastel/gestel. Ook die variant bestaat uit twee delen, met de 'l' als het tweede deel. Die eenzame l is een verkorting van het achtervoegsel -loo dat “bos” betekent. Het eerste stuk komt van het Germaanse woord gaistu (denk aan “geestgronden”) dat hoger gelegen zandgrond betekent. Gassel betekent dan bos op hoge zandgrond. Die naam komt ook overeen met de ligging van het dorp Gassel in het landschap op een hogere zandrug. Het is een typisch Zuid-Nederlandse plaatsbenaming.

Gemeentewapen van Gassel (Wikimedia Commons, publiek domein)
Gemeentewapen van Gassel (Wikimedia Commons, publiek domein)

Het gemeentewapen

In het oude gemeentewapen stond de Heilige Johannes de Evangelist afgebeeld. Op 16 juli 1817 heeft de Hoge Raad van Adel het gemeentewapen vastgesteld. De officiële tekst bij het wapen luidde: “Van lazuur beladen met het beeld van de Heilige Johannes de Evangelist van goud”.

Beeld van Johannes de Doper in de Sint Elisabethkerk in Grave
Beeld van Johannes de Doper in de Sint Elisabethkerk in Grave

Daar is wel iets vreemds mee aan de hand, want bij dit soort wapens met een heilige was het meestal de patroonheilige van de plaatselijke parochie die in het gemeentewapen terecht kwam. Maar de patroonheilige van Gassel was al sinds mensenheugenis Johannes de Doper. Hoe is dan toch de Evangelist op het gemeentewapen terecht gekomen?

In 1817 is door de Hoge Raad van Adel aan de gemeentebesturen gevraagd een voorstel in te dienen voor een gemeentewapen. Voor Gassel is er alleen een tekening met omschrijving bewaard, geen begeleidende brief van de burgemeester of iets dergelijks. Op de tekening is de heilige duidelijk Johannes de Evangelist, want de man wordt vergezeld door een adelaar, zijn traditionele attribuut. Het lijkt dan ook waarschijnlijk dat de toenmalige burgemeester een beetje heeft zitten suffen, of dat hij eigenlijk geen idee had van heiligenvoorstellingen.

Kokerbijl
Kokerbijl

Oudste sporen

In 1964 werd bij ploegwerkzaamheden op de Krekelberg te Nieuw-Gassel een bronzen kokerbijl gevonden. De bijl dateert van ongeveer 800 voor Christus, ofwel uit de late Bronstijd.  Eerder zijn dergelijke exemplaren gevonden in de buurt van Havelte, Uddelerveen en Nieuw-Schoonebeek. De bijl is in bruikleen gegeven aan het Graafs museum.

Enkele jaren geleden heeft men bij archeologisch onderzoek in Gassel sporen van een geïsoleerd liggende hoeve uit de zevende eeuw aangetroffen. Op hetzelfde terrein zijn verder nog vier Merovingische waterputten aangetroffen en wellicht de resten van een zogenaamde hutkom.

De oudste schriftelijke vermelding van Gassel dateert uit 1337. Er wordt dan voor het eerst gesproken over een Gasselse laatbank, waar de buurtschap Gassel deel van moet hebben uitgemaakt.

Veerpont

Gassel ligt bijna aan de Maas. Op de gemeentekaart van Kuiper uit 1865 is net stroomopwaarts van de gemeentegrens een veerpont te zien, het “Zeilpont-veer”, de verbinding met Overasselt aan de overkant. Deze oude veerverbinding bestaat echter al lang niet meer.

Bevolkingsontwikkeling

Gassel vanuit het overlaatgebied
Gassel vanuit het overlaatgebied

Vóór 1800 bestond de bevolking van Gassel weliswaar uit iets meer dan een handvol mensen, maar dat ging toch ook niet een paar honderd te boven. In 1795 waren er welgeteld 308 inwoners. In de loop der jaren nam dat aantal wel toe: dertig jaar later was het aantal van 500 overschreden en gedurende de 19e eeuw groeide de bevolking langzaam, maar zeker: in 1900 ging men het getal van 600 voorbij. Bij de opheffing van de gemeente in 1942 telde Gassel 717 inwoners, terwijl dat aantal anno 2007 1.169 bedroeg. In 2021 was Gassel met 1.180 het kleinste dorp in de gemeente Grave.

Middelen van bestaan

De Gasselse bevolking heeft in de loop der tijd hoofdzakelijk zijn bestaan gevonden in de akkerbouw en veeteelt. Na de Tweede Wereldoorlog nam het belang van de landbouw als middel van bestaan steeds verder af. De mobiliteit werd steeds groter, zodat steeds meer mensen werk vonden in de regio en zelfs daarbuiten. Dat betekende ook de nekslag voor een groot deel van de middenstand in het dorp.

Gasselse kermins
Gasselse kermins

Typisch Gassels

Een hoogtepunt in het jaar was (en is nog steeds een beetje) de Gasselse kermis. In de 19e eeuw was die op de laatste zondag van augustus. Tegenwoordig duurt de kermis wat langer, maar valt nog steeds in dezelfde periode van het jaar. In 2007 was de Gasselse kermis van 25 augustus tot en met 28 augustus.

Gassel mag dan een kleine gemeenschap vormen, het is wel een echte gemeenschap, met een bloeiend gemeenschapsleven. Zo zijn er diverse verenigingen op sportief en cultureel gebied. Gassel heeft een eigen voetbalclub en een tennisvereniging, met sportaccommodaties die er mogen zijn. Het dorp kent van oudsher een bloeiend gildeleven. Het saamhorigheidsgevoel van jong tot oud is typisch iets van de Gasselse gemeenschap. Gasselaar ben je voor je hele leven. Niet voor niets proberen veel jonge Gasselaars terug te keren op het oude nest, als ze (noodgedwongen) ergens anders woonruimte hebben moeten zoeken.

Reacties (15)

Theo Strik zei op 26 februari 2011 om 18:15
Beste mensen van het BHIC,

Ik zag en passant in deze beschrijving dat de oudste schriftelijke vermelding van Gassel van 1337 zou zijn.

Graag maak ik jullie erop attent dat er in de de inventaris van het Graafsche Gasthuis door Essink, drie stuks vermeldingen voorkomen die ouder zijn: 1302 (blz. 121, nr. 1866),1306 (blz. 80, nr. 1371 en 1312 (blz. 121, nr. 1867).


Hanneke van der Eerden. namens BHIC bhic zei op 28 februari 2011 om 11:23
Beste Theo,
bedankt voor je aanvulling. Daarmee wordt Gassel toch weer enkele decennia ouder.
Jan Willems zei op 2 april 2012 om 14:56
U spreekt over ploegwerkzaamheden op de Kekelberg. Ook in oude akten van transport vind ik de Krekelberg als bouwland genoemd. Op de kaart van Gassel vind ik echter alleen een straat die Krekelberg heet. Is er ook nog steeds een boiuwland van die naam en, zo ja, waar is dat gelegen?
Theo Strik zei op 2 april 2012 om 18:02
De oudste vermelding van de Krekelberg zoals door ondergetekende in het schepenbankarchief van Gassel is aangetroffen dateert van 1738. Het land is gelegen in Nieuw-Gassel (oudste vermelding 1646) en is ontgonnen in de eerste helft van de 17e eeuw uit het grote heidegebied dat Gassel destijds omringde.

Aan de hand van een aantal schepenbankakten uit de 18e eeuw kan worden aangenomen dat het oorspronkelijke gebied de Krekelberg was gelegen tussen de Kapellaan, Meisevoort, de straat Krekelberg en het voetpad vanaf de Krekelberg bij huis nr. 4 naar de Kapellaan.
Jan Willems zei op 5 april 2012 om 13:30
Beste Theo,
Bedankt voor je info.
Is misschien ook bekend waar in Gassel in/omstreeks 1738 het huis de Brouwerije stond?
Annemarie van Geloven namens BHIC bhic zei op 5 april 2012 om 14:33
@Jan Willems, vóór de invoering van het kadaster, wordt de ligging van een huis of stuk grond aangeduid door de belendingen. Bij het huis de Brouwerije in Gassel staat in de akte van 1738
'huis de Brouwerije onder Gassel, grenzend oost de gemeene Straat, west tegen den hof van ’t voornoemde huis, zuid de erven van Adriaan Baltussen en noord den Dijck'.
Gemeene straat betekent openbare weg of straat.

Graag nodig ik de Gassel-kenners uit om deze gegevens een exacte locatie te destilleren.

Jan, misschien kun je zelf via de knop Notaris- en schepenakten op het groene domein van onze website zoeken op 'brouw* Gassel'. Dit kan ook aanknopingspunten geven.
Jan van den Oever zei op 5 april 2012 om 18:13
In onderstaande akte staat beschreven, de verkoop van een huis met brouwerij aan Jan Thijssen en daarbij gelegen grond, oost Jan Willems. Op de gemeentekaart van Hugo Suringar van 1865 staat bij deze brouwerij "het rad van avonture" volgens het kadaster van 1832 is de familie Poos dan de eigenaar, die hebben het eerder weer gekocht van Gerardus Thijssen, zoon van Jan Thijssen.

Leendert Hendrix en Petronella Aarts van der Voort echtelieden; Albert Aarts van der Voort voor zich alsmede als gelaste van zijn broer Jan Aarts van der Voort; Hendrina Aarts van der Voort weduwe van Willem van Cuijk; Jelisken Aarts van der Voort meerderjarige dochter met de schout als haar momboir; Herman Bongers en Everdina Aarts van der Voort echtelieden; Pouwel van Cuijk en Jacoba Aarts van der Voort echtelieden; Elisabeth Aarts van der Voort minderjarige dochter geassisteerd met bovengenoemde Pouwel van Cuijk als haar momboir tevens voor haar absente zus, Leopoldina Brouwers vrouw van Jan Aarts van der Voort hiervoor genoemd; alsmede bovengenoemde Jacoba Aarts en Arnoldus Brouwers als momboir voor de minderjarige kinderen van Hendrina Aaerts van der Voort weduwe van Willem van Cuijk; allen kinderen en erfgenamen van Jan Aarts van der Voort en Elisabeth Brouwers in leven echtelieden, verkopen aan Jan Thijssen en Maria Jordens echtelieden, een huis, schuur, stallen, brouwerij, varkenskooij, moeshof, boomgaard, wiel en visgerei met houtgewas onder Gassel aan den Dijk, tevens daarbij gelegen bouwland groot twee mergen; grenzend oost Jan Willems west het Allemans Vriend, zuid de Heer van der Plaat en Adriaan Baltussen en noord den Maasdijck; twee kampen hooi-of weiland groot ongeveer twee hollandse mergen onder Gassel oost het Schaarstraatje, west St Jansvoort, zuid Leendert Hendrix en noord Hendrik Peters het geheel belast met een hypotheek van twaalfhonderd gulden ten behoeve van mejuffrouw Wendelina Beekman cessie hebbende van Freule van Heumen. De gehele koopsom bedraagt 2100 gulden. Akte gepasseerd in aanwezigheid van Mattheus Leenders schout, Jorden Hermans en JanWillems schepenen.
Datering:

19-05-1739
Pagina:

054 -058
Soort akte:

Transport
Plaats:

Gassel
Toegangsnummer:

7040
Theo Strik zei op 6 april 2012 om 10:01
Beste Jan,

De grond die Jan Willems en Cornelia Hermens Schamp in 1738 kochten "aghter 't huijs de Brouwerije", ligt aan de huidige Overlaat tussen de boerderijen Hogendijk 1 en Overlaat 6. Dit stuk grond werd destijds "Het Kampke" genoemd.

Helaas wordt de benaming "de Brouwerije" slechts in het hele schepenbankarchief van Gassel (1592-1810) slechts één maal genoemd. Zeer waarschijnlijk wordt hiermee de boerderij Hogendijk 1 bedoeld, want zoals uit de akte blijkt die door Jan van den Oever hierboven is weergegeven, behoorde bij de boerderij ook een brouwerij. Dit huis met brouwerij en verder toebehoren is ca. 1655 gebouwd door (de latere waldgraaf) Gillis van Rijmsdijck en diens vrouw Alegonda van Osch.

Gezien de gegeven belendingen bij genoemd stuk land is het echter ook mogelijk dat met "de Brouwerije" het huis op locatie Overlaat 6 wordt bedoeld. Het oorspronkelijke huis daar dateert van voor 1600 en wordt in 1787 aangeduid als "Het Rad van Avontuur".

Uit registers der patentschuldigen van Gassel uit de 1e helft van de 19e eeuw blijkt dat beide boerderijen (in ieder geval in die periode) ook een herberg hadden. Beide boerderijen (op steenworp afstand van elkaar) zouden derhalve het huis "de Brouwerije" kunnen zijn, echter blijft boerderij Hogendijk 1 de meest voor de hand liggende optie. Alle eigenaren van deze boerderij vanaf 1655 tot heden zijn bekend (inclusief zoals door Jan van den Oever juist hierboven zijn weergegeven). Vanaf ca. 1870 tot 1999 was de familie Mooren eigenaar van de boerderij. Sinds enkele jaren heeft de boerderij met aangrenzende percelen de status van landgoed.

Jan Willems zei op 6 april 2012 om 10:51
Beste Theo,
Bedankt voor de uitvoerige info. Fantastisch dat dat allemaal nog te achterhalen is. Ik wist overigens niet dat Cornelia Hermens ook bekend was als Cornelia Hermens Schamp.
Een andere vraag die mij mbt dit echtpaar bezig houdt is dat ze bij akte van 19-1-1737 een huis kochten onder Nieuw Gassel, grenzend oost Jorden Hermens, West de koper, Zuid en Noord de gemene straat. Ditzelfde huis werd bij akte van 22-1-1740 weer verkocht (voor bijna het dubbele). Wat mij intrigeert is dat in beide akten wordt gezegd dat dt perceel grenst West aan koper resp. verkoper maar dat ik nergens een akte kan vinden waarbij Jan Willems en/of Cornelia Hermens een onroerend goed kochten dat hier als buurperceel zou hebben kunnen fungeren. Is daarover misschien ook iets bekend?
Theo Strik zei op 6 april 2012 om 11:51
Beste Jan,

Ook ik heb geen registraties kunnen vinden van de belending aan de westzijde van dit huis. Het huis betreft waarschijnlijk de locatie Krekelberg 8 (of anders daar dicht in de buurt).

Jan Willems en Cornelia Schamp hadden ook nog een huis wat gereconstrueerd is op de hoek van de Kapellaan en de Meisevoort (de ene helft gekocht op 25-03-1722, en de andere op 07-12-1741, Kadasterkaart 1832, sectie D, nr. 74), dus aan de rand van het gebied wat oorspronkelijk "de Krekelberg" werd genoemd.
Jan Willems zei op 6 april 2012 om 12:51
Beste Theo,

Wederom dank! Ik kan op de site van het BHIC geen akten vinden van 25-3-1722 en/of 7-12-1741. Heb je misschien een vindplaats voor me?
Als je de site van het forum daarmee niet wilt belasten kun je me ook prive mailen: jhpjwillems@hotmail.com

Groeten en goede Paasdagen!
Jan Willems zei op 27 maart 2013 om 16:37
Hallo Theo,

Een tijdje geleden informeerde ik naar mogelijke vindplaatsen voor de onroerend goed akten van 25-3-1722 en/of 7-12-1741.
Ik ben woonachtig in het buitenland maar ben de tweede helft van April in Nederland en wil dan graag het BHIC in Grave bezoeken. Mag ik je daarom nog even aan mijn vraag herinneren?
Een goede Pasen gewenst!
Mariƫt Bruggeman, namens BHIC bhic zei op 28 maart 2013 om 10:24
Beste Jan,
voor het geval Theo je reactie niet meer leest:
Op onze website staan al een aantal delen van toegangsnummer 7040 (Schepenbank Gassel) gescand, een daarvan is register 493; het protocol van akten van overdracht van de door jou gezochte periode. Deze kun je dus al thuis inzien. De overige delen (zie voor de inventaris het groene gedeelte op onze website; toegangsnummer 7040) kun je dus bij je bezoek aan de studiezaal in Grave inzien.
Alvast veel succes met je onderzoek en hele fijne Pasen gewenst.
Met vriendelijke groeten,
Willy Peters zei op 9 maart 2021 om 16:48
Wie kan mij vertellen waar Heihoek buiten no:57 later No: 55 ligt? Bestaat dit adres nog?

Mijn overgrootvader Leonardus Peters getrouwd met Anna Spierings woonde daar van 1901 tot 1908.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:
Doe mee en vertel jouw verhaal!
story.overview.type.topic

Vleesverwerker in Haps

Haps